SEGUNDO
FORO DE POLÍTICAS LINGÜÍSTICAS DEL PARAGUAY – 2009

Paraguay, 17 jasypoapy 2008.

ATENEO DE LENGUA Y CULTURA GUARANI

MBA’EJERURE

1. ROIPOTA
opavavéva jahechakuaa Ñande Ypykuéra
jehasa asy. Ndaikatumo’âi ñamotenonde ñane retâ ndajahecharamói ha
nañamomba’eguasúirô ñande rapo, ñande reko ypy. Anive ñamboyke, jajahéi ha
ja’apo’i chupekuéra.

                1.1. ROIPOTA oñeme’ê chupekuéra yvy ka’aguy ikatuhaĝuáicha -hekoha teetépe- ha’ekuéra hesâi,
ipy’aguapy, itenonde ha tahekokatujey.

                1.2. ROIPOTA oĝuahê chupekuéra tekombo’e iñe’ê ha heko teetépe. Anive jahekombo’e
chupekuéra ñande rekópe.

                1.3. ROIPOTA oñemotenonde
opaichagua tembiapo, tembikuaareka
rupive, ikatútava omono’ô Ñande Ypykuéra rembiasa, rembikuaa, remiandu ha rembipota,
anítei ogue ha ohasa tesaráipe. Ñande Ypykuéra rembikuaa oikeva’erâ avei ñane rekombo’épe ikatuhaĝuáicha opavavéva jaikuaa
ha ñamomorâ.

2. ROIPOTA
ñane retâ oñe’ê, ohai, ohendu ha omoñe’ê
Guaraníme, castellano-pe ojejapoháicha.

2.1. ROIPOTA
ñane retâ ruvichakuéra imandu’a Guarani
ha’eha ñane retâ ha Mercosur ñe’ê teete ha upehaguére opa mba’e ha’ekuéra
ojapóva oikuaaukahava’erâ avei Guarani ñe’ême.

2.2. ROIPOTA
ñane retâ ruvichakuéra ohechakuaa ñaimeha 87%
ñañe’ê ha ñaikûmbyporâva Guarani ñe’ê ha ne’írâ jahupytýva tekojoja. Japémo ñanderetave Guaraníme
ñañe’êva, mburuvichakuéra oipuruve castellano. Ja’étaramo ñane retâme oîha
tekojoja tekotevê aipórô ñame’ê henda teete Guaraníme.

2.3. ROIPOTA
ñane retâ ruvichakuéra ohechakuaa opavave ñane retâygua, ohova’ekue ambue
tetâme tekoporâve rekávo. Ha’ekuéra -jepémo oiko mombyry ñane retâgui- oipuru
Guarani ñe’ê ha ijuruvyrei heseve.   

3. ROIPOTA ñane retâ amandaje ha ñane retâ
ruvicha ombo’aje Ñe’ênguéra Léi,
ikatuhaĝuáicha oñemba’apo py’aguapy ha tekokatúpe opavave ñe’êre. 1992 guive
oñeha’ârô upe kuatia guasu áĝa peve ndajarekóiva.

4. ROIPOTA ñane retâ amandaje ha ñane retâ
ruvicha ombo’aje avei Guarani Ñe’ê Atyha ikatuhaĝuáicha oñemba’apo
arandu ha kyre’ŷme ñane Avañe’ê rayhupápe.

                4.1. ROIPOTA upe
Atyha oñangareko Guarani ñe’ê rekopotîre. Toisâmbyhy Guarani purukuaa ha puru porâ.
Ndohejaiva’erâ avave oñembohory ha omongy’a ñane Avañe’ê. Tomboyke ñe’ê jopara ha ñe’ê jehe’a ha’éva Guarani mbyaiha ha Guarani jukaharâ.

                4.2. ROIPOTA upe
Atyha omopoteî Guarani ñe’ê achegety.

                4.3. ROIPOTA upe Atyha ombopyahu Guarani ñe’êtekuaa.

                4.4. ROIPOTA upe
Atyha ojapo Guarani ñe’êngueryru.

                4.5. ROIPOTA upe
Atyha omoheñoi opaichagua ñe’ê pyahu. Omoingovejeyva’erâ ñe’ê yma áĝa
ndojepuruvéiva ha umi ñe’ê pyahu apohápe tojeporeka Ñande Ypykuéra ñe’ême.    

5. REIPOTA Tekombo’e Motenondeha (MEC) ohekombo’e opavavépe mokôive ñane
ñe’ême.

                5.1. ROIPOTA MEC oipuru Guarani ñe’ê, anive oipuru ñe’ê jopara Guarani ñe’ê rérape. Upéicha avei,
rojerure Guarani ñe’ê oñembo’e haĝua hekopete, castellano oñembo’eháicha
hekopete

                5.2. ROIPOTA MEC
ombopyahupaite arandukakuéra. 1999
guive MEC ojahéi Guarani ñe’êre
onohêvo umi aranduka ivaivaivéva oñembo’e haĝua ñane
avañe’ê. 1999 guive ko’aĝaite peve oî hetaiterei ñane retâygua -sy, túva
ha temimbo’ekuéra- ojeruréva Guarani oñembo’e porâ haĝua. Aipóna ko’áĝa Tekombo’e Ruvicha ohechakuaa Tekombo’e Ñemyatyrô hekomarahague;
upévare rojerure ichupe toñangareko Guarani ñe’êre ha avei tomosêmba umi
Guarani ñe’ê mbyaiharépe.

                5.3. ROIPOTA MEC ome’êve aravo
Guarani ñe’ê ñembo’épe. Ko’áĝa peve castellano-pe oñeme’êve aravo.
Tekojoja ohupytyva’erâ mokôive ñe’ême, ŷramo ndaha’éi tekojoja.

                5.4. ROIPOTA oñemoingovejey
mbo’ehao ohekombo’éva mitâme iñe’ê ypýpe.
Upépe mitâ oñemoarandu’ypýta hogaygua ñe’ême ha upéi, mbeguekatúpe,
oikuaáva’erâ ohóvo ambue ñe’ê.

                5.5. ROIPOTA MEC
ombohetave Guarani ñe’ê mbo’ehára ha
avei tohayhuka Guarani ñe’ê mitâ,
mitârusu ha kakuaápe. Ore roikuaa porâ ouhague ha oîha heta pirapire upe
mba’erâ ha áĝa peve ne’írâ ojejapohague mba’eve pe mba’e rehehápe.

                5.6. ROIPOTA MEC
omoinge umi arandukápe hetave mba’e ñane
retâ rehegua. Hetave mba’e ñane retâ rembiasakue ha ñanemba’etéva rehegua
(jepokuaa, purahéi, ñe’êpoty, tapicha iñarandúva rekove kuaa, tembiapoita).
Aranduka aĝaguápe ndaipóri mba’eve umi mba’e rehegua, upévare mitâ ha
mitârusukuéra ohayhuve ambue tetâmegua.

5.7. ROIPOTA
MEC oñotŷ ha omongakuaa tetâ rayhu temimbo’ekuéra ñe’âme.

6. ROIPOTA
Tetâ Ruvicha (Karai Guasu Fernando
Lugo), Tetâ Amandaje Ruvicha (Karai
Guasu Miguel Carrizosa) ha Tekojoja Ruvicha
(Karai Guasu Antonio Fretes) oipuruve
Guarani ñe’ê ha upéicha avei opavave imba’apoharakuéra; ha oiméramo
ijapytepekuéra oikuaa’ŷ térâ noñe’êkuaáiva Avañe’ême, pya’eporâ tohekombo’euka
chupekuéra. Upéicha avei, roipota opaichagua ñembyaty oikóva ñane retâme toiko
mokôive ñe’ême.

7. ROIPOTA opaichagua kuatiakuaaukaha (tekove
kuatiakuaakaha, tetârasarâ kuatiakuaakaha, tekoreñói kuatiakuaaukaha, mano
kuatiakuaaukaha) osê avei Guaraníme, osêháicha castellano-pe.

8. ROIPOTA opavave pytagua oúva ñane retâme,
taha’eha’éva tape rupi: jeveve, y térâ yvy rupi; tohecha Guarani ñe’ê oparupiete,
oike guive osê meve; ha peichahápe toikuaa oîha peteî tetâ iñe’êkôivape. Ko’áĝa
peve umi marandu oî castellano añóme.

9. ROIPOTA opavave Tetâremimondo ohóva ambue tetâ rupi toikuaauka ñane ñe’ê, ñande
reko ha ñane retâ. Toikuave’ê hikuái ñane retâ mba’erepy. Ko’áĝa peve heta oî
umíva rehegua, oîva ñane retâ rérape ha upeichavérôjepe ndojapóiva mba’evete
vera ñane retâ rayhupápe.  

10. ROIPOTA opavave marandu myasâiha: ojehaíva, pukoe ha ta’ângambyry; oipuruve Guarani
ñe’ê.

10.1. ROIPOTA opaichagua marandu
oñemyasâive ñane Avañe’ême.

10.2. ROIPOTA hetave marandu ñemurâ ojejapo
Guaraníme.

10.3. ROIPOTA pukoe ha ta’ângambyry ome’êve pa’û oñemyasâi haĝua ñane tavarandu (purahéi, jeroky, mba’ekuaa)

11. ROIPOTA ára ha ára ñane retâ ruvichakuéra ome’êve
pirapire ikatuhaguáicha hetave aranduka
osê ára resáre. Jaikuaaháicha oî heta tapicha ñane retâ tuichakue javeve
orekóva hembiapo Guarani ñe’ê ha ñanemba’etéva rehegua ndaikatúiva onohê
iñaranduka ndaipirapiréigui.

12. ROIPOTA opavave ñamyasâi ikatuháicha Guarani
ñe’ê ñanduti rogue rupive,
ikatuhaĝuáicha ko’ê ko’êre ñane Avañe’ê oĝuahê mombyry mombyryve. Jaikuaaháicha
umi ñe’ê hetave oñemyasâiva upe mba’e rupive ha’éta avei umi ñe’ê hekove
pukuvétava. Upéicha avei rojerure ñane retâ ruvichakuérape toipuru avei Guarani
ñe’ê iñanduti roguépe.

13. ROIPOTA opavave ñamba’apo Guarani itenondeve
haĝua Mercosur-pe. Guaranígui oikóma Mercosur ñe’ê teete.

                13.1. ROIPOTA oñemoheñói Guarani Ñe’ê Atyha Mercosur-pegua.

                13.2. ROIPOTA upe Atyha omopoteî Guarani ñe’ê achegety.

                13.3. ROIPOTA upe Atyha ojapo Guarani ñe’êtekuaa.

                13.4. ROIPOTA upe Atyha ojapo Guarani ñe’êngueryru.

                13.5. ROIPOTA upe
Atyha omoheñói opaichagua ñe’ê pyahu. Omoingovejeyva’erâ ñe’ê yma áĝa
ndojepuruvéiva ha umi ñe’ê pyahu apohápe tojeporeka Ñande Ypykuéra ñe’ême.  

                13.6. ROIPOTA upe Atyha oñangareko ha oñongatu
opaite téra Guarani oîva Mercosur ha Amérika tuichakue javevépe. Tetâ, táva,
yvyty, ysyry, mymba, ka’avo, ita ha opaite temimoîngue héra Guaraníva.

                13.7. ROIPOTA Guarani ñe’ê
oñemyasâive ko yvy apu’a tuichakue javeve. Tekotevê jaikuaauka opavavépe.
Tekovetê oñembo’eve ambue mbo’ehao guasúpe ikatuhaĝuáicha opavave ohecharamo ha
omomba’eguasu ñane Avañe’ê.  

Ipahápe, rojerure peême akóinte
jahecharamo ha ñamomba’eguasu haĝua ñane retâ, ñande reko ha ñane ñe’ê Guarani.
Anive jahecha ou pytaguakuéra he’ívo ñandéve iporâha ñane retâ, ñande reko ha
ñane ñe’è.

Roheja peême ATENEO DE LENGUA Y CULTURA GUARANI ñe’êporavopyre he’íva: Ñamba’apóke oñondivepa Guarani ñe’êre
ikatuhaĝuáicha ko’ê ko’êre ojekuaaporâve, ojepuruporâve, ojehayhuve ha
taitenondeve ñane retâme.

Aguyje ha maitei horyvéva opavavépe

David Galeano Olivera,

ATENEO Motenondehára

Ñanduti: www.ateneoguarani.edu.py

Ñe’êveve: ateneoguarani@tigo.com.py